Kapsam 1, şirketin sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan gelen doğrudan emisyonlardır. Kapsam 2, satın alınan veya edinilen elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlardır. Kapsam 3 ise Kapsam 2 dışında kalan, şirketin upstream ve downstream değer zincirinde oluşan diğer dolaylı emisyonlardır.
| Kapsam | Tür | Tipik kaynaklar | Basit örnek |
|---|---|---|---|
| Kapsam 1 | Doğrudan | Sahip olunan veya kontrol edilen tesis, araç ve prosesler | Fabrikanın doğalgaz kazanı veya şirket filosundaki yakıt tüketimi |
| Kapsam 2 | Dolaylı enerji | Satın alınan/edinilen elektrik, buhar, ısı ve soğutma | Şebekeden satın alınan elektriğin üretim emisyonları |
| Kapsam 3 | Diğer dolaylı | Tedarikçiler, lojistik, iş seyahati, ürün kullanımı, yatırımlar ve diğer değer zinciri faaliyetleri | Satın alınan çeliğin üretimi veya satılan ürünün kullanım aşaması |
Kapsam 1, 2 ve 3'ü kim tanımladı? GHG Protocol
Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 sınıflandırmasının temel referanslarından biri GHG Protocol Corporate Standard'dır. Kurumsal standart, şirketlerin kurumsal sera gazı envanterini tutarlı biçimde hazırlaması için gereklilik ve rehberlik sağlar. Scope 3 için ayrıca Corporate Value Chain (Scope 3) Standard bulunur.
GHG Protocol kurumsal envanter kapsamında CO₂'nin yanında CH₄, N₂O, HFC'ler, PFC'ler, SF₆ ve NF₃ gibi sera gazlarını da ele alır. Bu gazlar karşılaştırılabilir bir toplam oluşturmak amacıyla çoğunlukla CO₂e (karbondioksit eşdeğeri) cinsine dönüştürülerek raporlanır.
Kapsam 1 Emisyonları Nedir?
Sabit yanma
Doğalgaz, LPG, fuel-oil veya başka yakıtların şirketin sahip olduğu ya da kontrol ettiği kazan, fırın ve jeneratörlerde yakılması.
Hareketli yanma
Organizasyon sınırına dahil edilen şirket araçları, iş makineleri veya diğer hareketli kaynakların yakıt tüketimi.
Proses ve kaçaklar
Üretim proseslerinden çıkan sera gazları ile soğutma/iklimlendirme sistemlerindeki belirli soğutucu gaz kaçakları gibi doğrudan kaynaklar.
Örneğin bir un fabrikasının kendi kontrolündeki doğalgazlı buhar kazanından kaynaklanan sera gazı emisyonları Kapsam 1'dir. Ancak her varlığın sınıflandırması, şirketin seçtiği organizasyon sınırı yaklaşımı ve fiili sahiplik/kontrol yapısıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Kapsam 2 Emisyonları Nedir?
Kapsam 2, şirketin tüketimi için satın alınan veya edinilen elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonları ifade eder. Emisyon fiziksel olarak enerji üretim tesisinde oluşsa da enerji raporlayan şirket tarafından tüketildiği için Kapsam 2 olarak hesaplanır.
Location-based
Tüketimin gerçekleştiği elektrik şebekesinin ortalama emisyon karakteristiğini temel alan yaklaşımdır. Genellikle bölgesel veya ulusal şebeke emisyon faktörleri kullanılır.
Market-based
Uygun piyasalarda elektrik tedarik sözleşmeleri ve GHG Protocol kalite kriterlerini karşılayan sözleşmesel araçlar üzerinden şirketin satın alma tercihlerini yansıtan yaklaşımdır.
Kapsam 3 Emisyonları Nedir?
Kapsam 3, Kapsam 2'ye dahil olmayan ve raporlayan şirketin upstream ve downstream değer zincirinde oluşan diğer dolaylı sera gazı emisyonlarını kapsar. Bu, tedarik zincirindeki her şirketin bütün kurumsal ayak izinin raporlayan şirkete eklenmesi anlamına gelmez; şirketin faaliyetleriyle ilişkili emisyonlar GHG Protocol kategorileri ve hesaplama sınırları çerçevesinde ele alınır.
GHG Protocol, birçok işletmede değer zinciri emisyonlarının toplam karbon ayak izinin %70'inden fazlasını oluşturabildiğini; bazı şirketlerde Scope 3 payının Scope 1+2+3 toplamının %90'ını aşabildiğini belirtir. Bu oran şirkete, sektöre ve değer zinciri yapısına göre önemli ölçüde değişir; sabit bir %70–90 kuralı değildir.
Kapsam 3'ün 15 Kategorisi Nelerdir?
GHG Protocol Scope 3 Standard, değer zinciri emisyonlarını sekiz upstream ve yedi downstream kategori altında sınıflandırır.
| No | Yön | Kategori | Kısa açıklama |
|---|---|---|---|
| 1 | Upstream | Satın alınan mal ve hizmetler | Şirketin satın aldığı ürün ve hizmetlerin üretiminden kaynaklanan ilgili emisyonlar. |
| 2 | Upstream | Sermaye malları | Makine, ekipman, bina gibi sermaye mallarının üretimiyle ilişkili emisyonlar. |
| 3 | Upstream | Yakıt ve enerji ilişkili faaliyetler | Scope 1 veya 2'de yer almayan yakıt ve enerji yaşam döngüsü faaliyetleri. |
| 4 | Upstream | Upstream taşıma ve dağıtım | Satın alınan girdilerin raporlayan şirkete taşınması ve ilgili lojistik faaliyetleri. |
| 5 | Upstream | Operasyonlarda oluşan atık | Şirket operasyonlarından çıkan atıkların üçüncü taraflarca işlenmesi. |
| 6 | Upstream | İş seyahatleri | Çalışanların şirketin sahip olmadığı/kontrol etmediği araçlarla yaptığı iş seyahatleri. |
| 7 | Upstream | Çalışanların işe gidiş-gelişi | Çalışanların ev ve işyeri arasındaki ulaşımıyla ilişkili emisyonlar. |
| 8 | Upstream | Upstream kiralanan varlıklar | Organizasyon sınırına göre Scope 1/2'ye dahil edilmeyen kiralanan varlıkların ilgili emisyonları. |
| 9 | Downstream | Downstream taşıma ve dağıtım | Satılan ürünlerin üçüncü taraflarca taşınması, depolanması ve dağıtımı. |
| 10 | Downstream | Satılan ürünlerin işlenmesi | Ara ürünlerin müşteriler tarafından daha ileri işlenmesiyle ilişkili emisyonlar. |
| 11 | Downstream | Satılan ürünlerin kullanımı | Satılan ürünlerin müşteriler tarafından kullanım aşamasındaki emisyonları. |
| 12 | Downstream | Satılan ürünlerin kullanım ömrü sonu | Satılan ürünlerin ömrü sonunda işlenmesi, geri kazanımı veya bertarafıyla ilişkili emisyonlar. |
| 13 | Downstream | Downstream kiralanan varlıklar | Raporlayan şirketin başkalarına kiraladığı ve uygun kriterleri karşılayan varlıklarla ilişkili emisyonlar. |
| 14 | Downstream | Franchise'lar | Uygun franchise faaliyetlerinden kaynaklanan, Scope 1/2'de yer almayan emisyonlar. |
| 15 | Downstream | Yatırımlar | Uygulanabilir yatırım ve finansman faaliyetleriyle ilişkili emisyonlar. |
Kapsam 1, 2 ve 3 Emisyonları Nasıl Hesaplanır?
Tek bir hesaplama yöntemi bütün emisyon kaynaklarına uygulanamaz. Ancak birçok kaynak için temel yaklaşım aktivite verisinin uygun emisyon faktörüyle eşleştirilmesidir.
Aktivite verisi
kWh elektrik, Nm³ doğalgaz, litre dizel, ton malzeme, ton-km lojistik veya seyahat kilometresi gibi ölçülebilir faaliyet verileri.
Emisyon faktörü
Yakıt, elektrik, malzeme, taşıma modu veya diğer faaliyet türüne uygun; kaynağı ve dönemi belli emisyon faktörleri.
Veri kalitesi
Birincil tesis/tedarikçi verileri, ikincil veri tabanları, tahminler ve varsayımlar kullanılan yönteme göre belgelenmeli ve tutarlı uygulanmalıdır.
Bazı kaynaklarda doğrudan ölçüm, kütle dengesi, tedarikçiden özgül ürün verisi veya modelleme gerekebilir. kurumsal karbon ayak izi danışmanlığı sürecinde veri sınırları ve hesaplama yöntemi şirketin faaliyetlerine göre belirlenir.
Organizasyon Sınırları Neden Önemlidir?
Bir aracın, tesisin veya kiralık varlığın hangi kapsama gireceği yalnız kaynağın adına bakılarak belirlenmez. GHG Protocol; şirketlerin organizasyon sınırlarını oluştururken equity share, financial control veya operational control gibi yaklaşımları değerlendirmesine imkân verir. Bu seçim, hangi emisyonların şirketin Kapsam 1 ve 2 envanterine dahil edileceğini ve hangilerinin Kapsam 3'te ele alınabileceğini etkileyebilir.
Kapsam 1-2-3, CSRD/ESRS ve CBAM Aynı Şey mi?
Hayır. Kurumsal Scope 1-2-3 envanteri, CSRD/ESRS sürdürülebilirlik açıklamaları ve CBAM farklı amaçlara ve sistem sınırlarına sahiptir.
| Çerçeve | Ana amaç | Emisyon yaklaşımı |
|---|---|---|
| GHG Protocol | Kurumsal sera gazı muhasebesi | Scope 1, Scope 2 ve değer zinciri Scope 3 sınıflandırması |
| CSRD / ESRS | AB sürdürülebilirlik raporlaması | Şirketin CSRD kapsamı, uygulanabilir ESRS hükümleri ve ilgili açıklama gereklilikleri çerçevesinde değerlendirilir |
| CBAM | Belirli ithal ürünlere AB ETS karbon fiyatı sinyalinin yansıtılması | Belirli CBAM mallarının gömülü emisyonları, CBAM mevzuatındaki ürün ve metodoloji sınırlarına göre hesaplanır |
Avrupa Komisyonu revize ESRS delegated act'ini 3 Temmuz 2026'da kabul etmiştir. 28 Temmuz 2026 itibarıyla bu düzenleme Official Journal'da yayımlanana kadar yürürlükte değildir; Avrupa Parlamentosu ve Konsey'in scrutiny süreci de devam etmektedir. Bu nedenle “her şirket her yıl Scope 1, 2 ve 3'ü aynı şekilde raporlamak zorundadır” şeklinde genel bir ifade doğru değildir. Şirketin güncel CSRD kapsamı ve uygulanabilir açıklama gereklilikleri ayrıca kontrol edilmelidir. EUROPECARBON'ın güncel CSRD ve ESRS 2026 rehberini ayrıca inceleyebilirsiniz.
CBAM ise bir “Scope 3 raporlama sistemi” değildir. Regulation (EU) 2023/956 kapsamında belirli ithal ürünlerin gömülü emisyonlarını kendi kurallarıyla ele alır. CBAM çalışması gerekiyorsa CBAM / SKDM raporlama sayfasındaki kapsam ayrıca değerlendirilmelidir.
Şirketler Kapsam 1, 2 ve 3 İçin Ne Yapmalı?
- Organizasyon sınırını belirleyin: şirketler, tesisler, iştirakler ve kontrol yaklaşımını netleştirin.
- Emisyon kaynaklarını haritalayın: Scope 1 ve 2 kaynaklarını, ardından 15 Scope 3 kategorisinin şirket açısından ilgili olanlarını tarayın.
- Veri sahiplerini atayın: enerji, satın alma, lojistik, insan kaynakları, finans ve üretim ekiplerindeki veri sorumlularını tanımlayın.
- Metodolojiyi belgeleyin: emisyon faktörleri, GWP değerleri, varsayımlar, veri boşlukları ve tahmin yöntemlerini kayıt altına alın.
- Önceliklendirin: büyük emisyon kaynaklarını ve veri kalitesi zayıf alanları belirleyerek iyileştirme planı oluşturun.
- Raporlama amacını ayırın: kurumsal GHG envanteri, ürün karbon ayak izi, LCA, CSRD/ESRS ve CBAM için gereken sistem sınırlarının aynı olmadığını dikkate alın.
Kapsam 1, 2 ve 3 Hakkında Sık Sorulan Sorular
Kapsam 1 emisyonlarına neler girer?
Kapsam 1; şirketin sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan çıkan doğrudan sera gazı emisyonlarını kapsar. Doğalgaz kazanları, şirketin kontrolündeki yakıt kullanan araçlar, bazı proses emisyonları ve soğutucu gaz kaçakları tipik örneklerdir.
Satın alınan elektrik hangi kapsama girer?
Şirketin tükettiği satın alınan veya edinilen elektriğin üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar Kapsam 2'ye girer. Kapsam 2 ayrıca satın alınan veya edinilen buhar, ısı ve soğutmayı da kapsar.
Kapsam 2'de location-based ve market-based farkı nedir?
Location-based yöntem, tüketimin gerçekleştiği şebekenin ortalama emisyon faktörlerini temel alır. Market-based yöntem ise uygun piyasalarda şirketin sözleşmesel elektrik tedarik tercihlerini ve GHG Protocol şartlarını karşılayan araçları dikkate alır. GHG Protocol Scope 2 Guidance kapsamında ürün veya tedarikçi bazlı sözleşmesel verilerin erişilebilir olduğu pazarlarda operasyonu bulunan şirketler her iki yöntemi ayrı sonuçlar halinde raporlar.
Kapsam 3 kaç kategoriden oluşur?
GHG Protocol Corporate Value Chain (Scope 3) Standard, Kapsam 3 emisyonlarını sekiz upstream ve yedi downstream olmak üzere toplam 15 kategori altında sınıflandırır.
İş seyahati hangi kapsama girer?
Raporlayan şirketin sahip olmadığı veya kontrol etmediği ulaşım araçlarıyla yapılan çalışan iş seyahatleri genel olarak Kapsam 3 Kategori 6 altında değerlendirilir. Sınıflandırmada şirketin organizasyonel sınırları ve fiili kontrolü dikkate alınmalıdır.
Scope 3 raporlamak her şirket için zorunlu mudur?
Hayır; hangi yükümlülüğün geçerli olduğu kullanılan standarda ve tabi olunan mevzuata göre değişir. Mevcut GHG Protocol Corporate Standard kapsamında Scope 3 raporlaması opsiyoneldir; Corporate Standard en az Scope 1 ve Scope 2'nin ayrı ayrı muhasebeleştirilip raporlanmasını ister. Buna karşılık Corporate Value Chain (Scope 3) Standard'a uygun raporlama yapılıyorsa Scope 3 muhasebesi ve raporlaması gereklidir: şirketler Scope 3 Standard tarafından tanımlanan emisyonları, kategorilerin minimum boundary kurallarını dikkate alarak hesaplar; hariç tutulan faaliyetleri açıklar ve gerekçelendirir. Corporate Standard revizyon çalışmalarında Scope 3'ün zorunlu hale getirilmesi tartışılmaktadır, ancak bu henüz yürürlükte kullanılan Corporate Standard kuralı değildir. CSRD/ESRS veya başka yasal raporlama yükümlülükleri ayrıca değerlendirilmelidir.
CBAM ile Kapsam 1, 2 ve 3 aynı şey midir?
Hayır. CBAM, belirli ithal ürünlerin gömülü emisyonlarını Regulation (EU) 2023/956 ve ilgili uygulama kuralları çerçevesinde ele alır. Kurumsal Kapsam 1, 2 ve 3 envanteri ise GHG Protocol gibi kurumsal sera gazı muhasebesi çerçevelerindeki organizasyon ve değer zinciri emisyonlarını sınıflandırır.
Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları nasıl hesaplanır?
Hesaplama yöntemi emisyon kaynağına göre değişir. Yaygın yaklaşım aktivite verisinin uygun emisyon faktörüyle çarpılması ve sonuçların CO2e cinsine dönüştürülmesidir; bazı kaynaklarda doğrudan ölçüm, kütle dengesi veya daha ayrıntılı tedarikçi verileri gerekebilir.
Teknik Kaynaklar
- GHG Protocol — Corporate Standard
- GHG Protocol — Corporate Value Chain (Scope 3) Standard
- GHG Protocol — Scope 2 Guidance (2015)
- GHG Protocol — Scope 2 Frequently Asked Questions
- GHG Protocol — Scope 2 revizyon kamu istişaresi ve 2027 yayın takvimi
- GHG Protocol — Scope 3 Frequently Asked Questions (%70+ / bazı şirketlerde %90+ bağlamı ve kategori sınırları)
- GHG Protocol — Scope 3 Standard Revisions: Phase 1 Progress Update (31 Mart 2026, taslak)
- GHG Protocol — Kurumsal standartların güncelleme süreci
- Avrupa Komisyonu — 3 Temmuz 2026 revize ESRS duyurusu
- EUR-Lex — Regulation (EU) 2023/956 (CBAM), konsolide metin
Metodoloji notu: Bu sayfa genel teknik bilgilendirme amacı taşır. Bir şirketin yasal raporlama yükümlülüğü, organizasyon sınırı, emisyon faktörü seçimi veya belirli bir kaynağın Scope sınıflandırması proje özelinde doğrulanmalıdır.
Kapsam 1, 2 ve 3 Envanterinizi Kurun
Emisyon kaynaklarının haritalanması, veri toplama yapısı, GHG hesaplama metodolojisi ve raporlama hazırlığı için EUROPECARBON ekibiyle çalışabilirsiniz.
Karbon Ayak İzi Danışmanlığı İletişime Geçin